Canlıların Sınıflandırılmasına Ne Denir? Bir Yolculuğun Hikayesi
Kayseri’nin sıcak yaz akşamlarından birinde, bazen solgun bazen parlayan gün ışığı arasında kaybolmuşken, aklımda tek bir şey vardı: Canlıların sınıflandırılması… Bu kadar soyut ve soğuk bir bilimsel terimi kendi hayatıma nasıl entegre edebilirim? Ne kadar mantıklı, ne kadar doğru bir soruydu bu. Ama bir şekilde bu sorunun peşinden gitmem gerektiğini hissettim. Hikayem de böyle başladı. Bu yazıda, canlıların sınıflandırılması denilen şeyin aslında hayatımıza nasıl dokunduğunu anlatmak istiyorum.
Sınıflandırmanın Derinliklerine Yolculuk
Bir akşam Kayseri’nin meşhur Kayseri Kalesi’ni gezmeye çıktım. O kadar sıcaktı ki, arnavut kaldırımları bile insanı yakıyordu. Adımlarım yavaşladı, sıcaklık gitgide daha dayanılmaz bir hâl alıyordu. Ama içimde bir yerlerde o soruya verdiğim cevabın peşinden gitme isteği büyüyordu. Evet, ne demekti bu sınıflandırma? Neden bir yanda böcekleri, diğer tarafta ise koca koca mavi balinaları bulabiliyorduk? İkisi de canlıydı, ama neden farklı şekilde sınıflandırılıyordu? Canlıların sınıflandırılmasına ne denir?
Kafamda çalkalanan bu düşüncelerle bir çay içmeye karar verdim. İçimden bir ses: “Kayseri’nin çayı, bu soruya en iyi cevabı verebilir,” diyordu. Çayıma batmışken, yaşadığım bu şehir, bu taşlar, bu insanlar; hepsi bir tür sınıflandırmanın parçasıydı. Bir yerden sonra sınıflandırmanın, sadece bilime dair bir mesele olmadığını fark ettim. İnsanların birbirini nasıl gördüğü, nasıl tanımladığı; bunların hepsi bir tür sınıflandırmaydı. Ama ne kadar doğruydu?
Bilimin Yolu: Latince, Latinler, ve Onlar
Canlıların sınıflandırılması demek, aslında onların türlerini, cinslerini, ailelerini, sınıflarını bilmek demekti. Biyolojide Latince isimlerle verilen bu sınıflandırma sistemi, 18. yüzyıldan itibaren canlıların dünyasına tamamen yeni bir bakış açısı getirdi. O zamanlarda insanların, bir canlıyı yalnızca yaşadığı ortama göre tanımlamaları çok yaygındı. Ama Carl Linnaeus adlı bilim insanı, her canlıyı sistemli bir biçimde sıralamak gerektiğini savunmuştu.
Ve işte buradayım, Kayseri’nin sakin akşamında, bilimsel bir terimin derinliklerine inmek için kendimi keşfe çıkmışken, Linnaeus’un adını duyduğumda bir tür heyecan hissettim. Bilim insanı olmak; ya da en azından bir keşfe çıkmak, ne kadar anlamlıydı! Yaşamla, doğayla bir bağ kurmak; dünyadaki her canlıyı daha düzenli bir biçimde görmek, aslında aradığım şeydi.
Doğa, Bizim İçimizde ve Aramızda
O anda, Kayseri’nin dağlarından bir rüzgar esti. Gerçekten de, doğa da bir tür sınıflandırma yapıyordu. Çiçekler farklıydı; taşlar farklıydı; insanlar farklıydı ama hepsi bir bütünün parçalarıydı. İşte o an, canlıların sınıflandırılmasına dair içimdeki hayal kırıklığı yavaşça yerini bir tür umut ve huzura bıraktı. Belki de her şey yerli yerinde, doğru bir şekilde var oluyordu.
Çünkü biz insanlar, her şeyi tanımlama, sınıflandırma, anlamlandırma dürtüsüyle doğduk. Her şeyin bir yeri, bir kategorisi olması gerekirdi. Ama, o kategorilerin ne kadar doğru olduğu, insanları sınıflandırmanın ne kadar adil bir şey olduğu sorusu ise hala cevapsız kalıyordu. İnsanlar birbiriyle bir araya gelmek için sınırlar koyar, ama bazen bu sınırlar o kadar anlamsız hâle gelir ki, birbirimizi daha çok anlar hale geliriz.
Bütün bu düşünceler arasında, birden aklıma geldi: “Canlıların sınıflandırılması,” dediğimiz şey aslında onların dünyaya ait olduğunu kabul etmekti. Onlar bir tür düzen içinde var oluyorlardı; ama biz, onları anlamak adına onları kutulara koyuyorduk. Ve ya o kutular, ne kadar dağılırsa dağılsın, aralarındaki bağlantıyı asla kaybetmiyordu.
Bir Sonraki Adım: İnsanların Sınıflandırılması
Bunu düşünürken birden insanları düşündüm. İnsanlar da bir şekilde sınıflandırılıyordu. Birinin nereli olduğu, hangi inanca sahip olduğu, hangi yaşta olduğu, hangi okuldan mezun olduğu… Biz her insanı, dünyadaki her şeyi olduğu gibi kategorilere ayırıyorduk. Ama gerçek şu ki, sınıflandırmalar insanları daha farklı kılmıyor. Her birimiz, kendi türümüzün bir parçasıyız ve o tür içinde birbirimizi tanımamız gerekiyor.
Sınıflandırmalar aslında çok basit, düz bir işleyiş gibi gözükebilir, ama içlerinde bir derinlik var. O derinlikte, “Ne demek bu sınıflandırmalar? Gerçekten bir insan, sadece adından mı tanımlanır? Bir canlının varlığını ne tanımlar?” soruları vardı. Kayseri’nin o sıcak yaz akşamında, bu sorulara verebileceğim bir cevap yoktu. Ama öğrendim ki, hayat da tıpkı canlıların sınıflandırılması gibi; bir parça karmaşık, bir parça düzenli, bir parça da tamamen belirsizdi.
Hayal Kırıklığı ve Umut
Sınıflandırmalar, hayatın düzenini anlamaya çalışırken, bazen bir hayal kırıklığı yaratabilir. Çünkü bir yanda her şeyin açıklanabilir olmasını istersiniz, diğer yanda belirsizlik sizi sarar. Ancak her hayal kırıklığı, sonunda bir umut ışığı doğurur. Canlıların sınıflandırılması meselesi de tam olarak böyleydi. Sonunda, her şeyin bir yeri olduğunu, her canlının varlığının anlamlı olduğunu kabullenmek gerekir. Bir canlıyı tanımlamak, ona değer vermekle eşdeğerdir.
Sonsuza kadar bilimsel bir çözüm olmayacak, çünkü her bir canlı, her bir insan farklıdır. Ama bu farklılıklar, bizlerin bir arada yaşaması ve birlikte var olması için bir fırsat. Ne yazık ki sınıflandırmalar, bazen insanları daha da yalnızlaştırabilir. Ama yine de her şeyin yerli yerinde olduğu bir düzenin parçası olmak, bir tür huzur getirir.
Ve sonunda, o yaz akşamında şunu fark ettim: Canlıların sınıflandırılması, aslında birbirimizi daha yakından tanımamız ve kabul etmemiz için bir araçtır. Eğer bu sınıflandırmalar, yalnızca farklılıkları değil, aynı zamanda benzerlikleri de gösteriyorsa, o zaman bu dünyadaki her şey bir anlam taşıyor demektir.
Bu yazının sonunda Kayseri’nin sokaklarında bir yürüyüşe çıktım ve biraz daha rahatladım. Her şeyin yerli yerinde olduğuna, her canlının varlığının bir anlam taşıdığına inandım. Ve belki de gerçek sınıflandırma, insanların kalbinde yapılacak olandır.